FENOMENOS LIMBISTICOS DE SU SARDU
PESADA (INNALZAMENTO)
DE I VOCALES MEDIAS FINALES E ATONAS
SISTEMAS LIMBISTICOS DE ARMONIA VOCALICA
IN SU SARDU DE SA SARDIGNA CENTRALE
Aus a chistionare innoge de su sardu de mesania, de tottus cussas calidades de limbas chi si foeddant in sa zona de su zentru e s'isula, sa chi oe is istudiosos modernos muttint po comodidade arborense, cussa zona limbistica grigia muttia gasi dae su limbista italianu Bottiglioni, s anfizona de is istudiosos tedescos nada dae issos "s' Ubergangsgebiet" sa chi est posta a mesu trettu dae su logu
inue si chistionat sa variedade logudoresa a susu e s'isula e dae sa zona e
osso inue si foeddat su campidanesu.
In sa zona e mesu de s'isula current medas isoglossas, chi vunti cussas lineas limbisticas chi isseperant unu fenomenu limbisticu dae un atteru.
Su campidanesu tenet comente particularidade unu fenomenu limbisticu chi si muttit "pesada de i vocales etimologicas, -e e di -o
postonicas in vocales prus artas -i e -u ".
Custu fattu limbisticu ddu differentziat dae sa manera de chistionare de su Logudoro.
Faeus calecunu esempiu po cumprennet sa differentzia cun su logudoresu:
In campidanesu aus dae su latinu
PISCEM> (pesce)
PIS:I chi giat PISCI
CANTO> (canto
verbo cantare) chi giat CANTU
Custu fenomenu limbisticu de innalzamento non s'est cumpriu in su logudoresu inue teneus:
PISCEM> (pesce) chi giat PISKE
CANTO> (canto
verbo cantare) chi giat CANTO
cun sa chistida de sa -e e de sa -o chi accabbat.
S'innalzamentu vocalicu in sa zona grigia de mesania at toccau sa manera e foeddare de i'biddas postas a i custa latitudine de s'arborense intremmesu de su sardu logudoresu e campidanesu:
custa linea de isseperu annat dae una banna a s'attera, comintzanno dae sa latitudine limbistica sutta de Cuglieri e Santulussurgiu in su Montiverru, collinnonne po certos foeddos sa idda de Bonarcado, inue s'innalzamentu non b est de su tottu, collinonne de su tottu Narbolia Milis e San Vero Milis, in manera non cumpleta sa idda de Seneghe, e sighit po Busache e Samugheo inue su vocalismu est ancora logudoresu, treulanno po certos foeddos su chistionare de Atzara e po medas trettos su de Meana in su Mandrolisai, inue ddu at unu sistema de armonia vocalica cumpletu, e lassanno logudoresu su chistionare de Tonara, Desulo e Aritzo in sa Barbagia de Brebì, cun calecunua attestazione innoge de inalzamentu campidanesu in custas iddas de lacana (mei, pei, lei, fini, bisi po bies, fostei, Giuanni, chitzi suttile, ocannu, cabudanni, incui, addei-addeni ) chi agattaus finas in s'Ogiastra in su foeddare de Baunei Urzulei Talana e Villagrande Strisaili.
Dae su ite criccare chi appo fattu in pitzu de custas variedades appo idu medas eccetziones a i custa lacana limbistica chi appo nau como, definia dae medas istudios sardos comente prof. Virdis;
sa prima area chi appo criccau in custu istudiu este sa Barbagia
de Brebì e su Mandrolisai, inue seo naschiu.
Innoge in su foeddare de i biddas ddue vunti eccetziones de innalzamentu vocalicu campidanesu, chi appo tentu a cunfortu dae s'indagine fatta direttamente inie, faenno chistionare sa gente:
Cumentzau dae
ATZARA idda de milli abitantes de su Mandrolisai
Issa tenet
piscem> chi giat
pischi cun e> i
(prestito etimologico arribau dae s area de Aristanis dae sa varidedade
limbistica de Cabras, inue si pescaiat e si enniat "su pischi" )
Atteros impreos gasi :
fostei- e non fostè (voi) catalano usted
castidi- ( guardi ) e non castiede
lei- ( legge ) e non lè
pei- ( piede ) e non pè
mei ( me ) e non mè a mei
ma naramiddu a mime
A TONARA
centru de duamila abitantes de sa Barbagia e Brebì, in artu de su Gennargentu,
appo agattau e intenniu:
-fini (po sottile, fine)
paris a fine o a sa fine (po finire, accabare)
-Giuanni (Giovanni ) umperau paris cun Giuanne
-inkui (li, laggiù invetzes ca inkue ikue/igue comente in su Mandrolisai, attestau a Sorgono Atzara e Ortueri)
-ddu isi ( lo vedi) po ddu ies forma contratta
ma attestat finas
-chitzi suttile paris a chintzu suttile e
chintzi fini paris a chintzu fine (vitino delicato,esile)
-addeni - addei forma contratta po innedda - attesu (lontano)
Custa variedade tenet sa conservazione logudoresa de i vocales etimologicas sempdede e finas in zertos foeddos comente Cabudanne, chi a bortas est impreau paris cun Cabudanni (Settembre) (Settembre) Santu Miale (Ottobre) e occanno (quest'anno), inue i' biddas de furriu (Desulo, Artitzo, Brebì) narant Cabudanni e occannu, o Giuanni paris a Giuanne (Giovanni).
DESULO idda a lacana de Tonara in su Gennargentu
tenet :
finem> fini ( a sa fini ) po finire, accabare
a sa fini est gasi (alla fine è così)
callar> callare chi diventat
callai, calla cun e>i calla (stai zitto)
inkui (po li, laggiù)
addei (po lontano)
Giuanni ( po Giovanni)
Cabudanni (po Settembre)
occannu (po quest'anno)
intru + e (po dentro) invetzes ca intro e : intrue
cigiri (cece)
pei (piede) po pè
lei (legge) po lè
ARITZO e BELVI
sempere in sa Barbagia de Brebì, tenent:
finem>fini ( po finire)
Giuanni ( po Giovanni )
inkui (po laggiù)
cisciri ( po cece)
modditzi ( po lentischio)
pei (po piede)
lei ( po legge)
Ddu est in custas variedades su chi si narat in limbistica "CONDIZIONAMENTO PROSODICO SULL'INNALZAMENTO DELLE VOCALI"
Su chi dd approntat vunti cussas condiziones fonologicas assimilativas de sa limba, accappiadas a motivatziones morfologicas e lessicales
o a bortas custas manera de impreu de sa limba, chi produinti su chi si narat "sistema de armonia vocalica", attestau in su sardu de mesania e in certas limbas africanas Bantu.
Chi si annat in sa zona a est de s'isula, in s'Ogiastra, teneus comente variedade, sa de:
VILLAGRANDE STRISAILI,
idda de tremila abitates, a lacana cun Talana e Arzana
Innoge, in custa idda, ddu ada unua pesada de -e in is foeddos proparossitonos, cussos foeddos chi tenet s'accentu tonico in sa terzultima sillaba e certas bortas ma non sempede, in is parossitonos in i foeddos accentaos in sa penultima sillaba.
Appo agattau custos esitos po cumprennede:
orrundini rondine
omini uomo
poddini crusca
lindini uova dei pidocchi
margini margine
su bubbuliscarcini capriola
su errigini zecca
ir filiuis figli
ir puligis pulci
ir sorigis topi
ir battilis sottoselle
pibiri pepe
ma teneus chistiu
ambene sangue
arbore albero
lepore falena
pruere polvere
semene seme
tremene dirupo
padente bosco
molente asino
abe ape
cane cane
pane pane
a sa logudoresa
A BAUNEI idda accanta in su tremene de su pranu e su Golgo
s 'innalzamentu, sa pesada de -e non ddu este mai
Tenet ebbia s'innalzamentu
de -o in i sillabas chi accabbant
in i desinentzas de su plurale -os
ESITOS:
Ilige leccio
ruge croce
tulce dolce
us claes le chiavi
cane cane
us canese i cani
sette sette
bene bene
sempere sempre
movere muovere
cumbido invito
appo ho
andando andando
tengio ho
geo io
como ora
vigumoro fichi d'india
e teneus finas:
ur logoso i posti
ogoso occhi
bonoso buoni
nieddoso neri
caligioneddoso raspi d'uva, grappolini
ma finas
cussus tempos quei tempi
us traballusu i lavori
francusu franchi, soldi
ballusu balli
us figiusu miusu i figli miei
issusu loro
cussusu questi
a sa manera campidanesa cun innalzamentu vocalicu
Chi bannaus a s'attera parte de s'isula, a Ovest,
sa idda prus interessante est in area de s'artu Aristanis, in su Montiverru e i est
SENEGHE
Tenet innalzamentu de -o in sa flessione verbale
de i verbos chi naraus indeclinabili
ESITOS:
figoso fichi
issoso loro
muroso muri
cussoso quelli
Teneus a sa campidanesa cun s'innalzamentu
intru dentro
isku lo so
iskudu picchio
occannu quest'anno
candu quando
fatzu faccio
pappu mangio
e a sa logudoresa
battoro quattro
deo io
ello certo
aperzo apro
ferzo colpisco
e esitos finales de -e in -i
vunti /sunti sono
arbili aprile
ingui laggiù
tui te
a sa campidanesa
ma chistint
cae cane
fae fava
sambene sangue
faede fa
coghinande cucinando
fende facendo
deghe dieci
a sa manera logudoresa
Comente si biet a Seneghe i vocales chi accabbant si artzant de gradu, sempede a pustis de sa vocale arta, mai a pustis de sa vocale media; ebbia po o- finale chi accabbat, custu fenomenu sighit a ibettare sempede, a pustis de sa vocale tonica -a- .
Finas i foeddos proparossitonos nne collint custa regula: teneus sempede s' innalzamento de -e- in foeddos comente:
elighi leccio
numini nome
omini uomo
paranumini soprannome
sa vocale media invetzes ibettat in
sambene sangue
Su matessi condizionamentu fonologicu dd'appo bidu e agattau in su foeddare de Villagrande Strisaili;
Innoge no est un innalzamentu vocalico produiu e giau dae sa -a- tonica, prus a prestu pentzo a una difficultade de cust innalzamentu giau dae sa presentzia de i vocales chi antizipant i vocales postonicas suggettas a i custu processu, postas a sa matessi artaria de sonu.
In sa Sardigna centrale appo idu ca s agattant sistemas limbisticos de ARMONIA VOCALICA, in tottu cussa zona de transitzione limbistica,
inue sa pesada de -e e de -o in -i e -u nn'est arribbada a collire tottu i vocales medias finales, ma non cussas chi vunti antizipadas dae VOCALE MEDIA TONICA.
Settore de indagine
limbistica de armonia vocalica:
In sa Sardigna zentrale
dae OVEST a EST appo idu:
ALLAI, idda de su
Grighine
Appo agattau custos
ESITOS:
po -e
Ilighi leccio
omini uomo
bessighi pesca
pighi pece
pischi pesce
pulighi pulce
igui laggiù
tui te
no tengiu famini non ho fame
seberai scegliere
intrai entrare
a sa campidanesa
e de atteru cantu a sa logudoresa
innoghe qui
tenede ha
faere fa
si tzetzere sedersi
teneus finas
figiusu figli
ddu a figusu ci sono fichi
isku so
intru dentro
is agusu gli aghi
funt andausu sono andati
battru quattro
a sa campidanesa, e
seo buffendo sto bevendo
funt i meoso sono i miei
deo seo io sono
ogoso belloso occhi belli
a domo a casa
apergio apro
deppo devo
boco uccido
bogio voglio
tengio ho
coendo cuocendo
a sa logudoresa
ALLAI est posta in su cutzu artu de i variedades limbistica sardas inue ddu ada cussa resistentzia a sa generalizzazione de s'innalzamentu de i vocales a sa manera campidanesa.
Su foeddare de i biddas prus a giosso de Allai, comente Simaxis Ruinas Asuni ma finas is chi vunti prus a susu comente Fordongianus,
tenent tottas vocalismu atono campidanesu cun su fenomenu de s'innalzamentu de i vocales finales etimologicas.
Su sistema limbisticu de Allai este unu sistema de armonia vocalica cumpletu. Faet reazione custa zona posta a tres vertices chi faent cabu a Allai Meana e prus a giosso a Laconi.
A s'atera banna de s'isula i'biddas chi chistionant cun d'unu sistema limbisticu a armonia voaclica cumpletu vunti Elini Ilbono e Arzana.
A FORDONGIANUS prus a
susu e a lacana de Allai
appo agattau:
dus annus faidi due anni fa
custa pitzocchedda zughid ogus bellusu questa ragazzina ha gli occhi belli
setti solo
ottu otto
noi nove
deghi dieci
mancari sa idda chistat sonos foneticos chi vunti ancora logudoresos (deghi, pitzocca)
Su vocalismo atono LOGUDORESU in custa AERA DE TRANSIZIONE s'est mantesiu dae SANTU LUSSURGIU a BONARCADO (cun calecuna eccetzione in custa idda) finas a nne collire PAULILATINO BUSACHI e SAMUGHEO
Atteros logos bidos
BONARCADO
elighe
erre
sos procos
sa sue
buffo
canto
SANTU LUSSURGIU
bistiamene
elighe
nomene
pessighe
sambene
oddie
lassanne
albeghese
pighe
pische
caltzones cultzoso
ogoso belloso
canto
chelzo
PAULILATINO
craese
seberae
cun sa neutralizzazione de -are in -ae comente succedet in su foeddare de Ortueri, Seneghe, Villagrande Strisaili in sa matessi latitudine limbistica
innoghe
incue
domo
ciaffoso
appo
tipo
issoso
abbarraoso
ti ddu giatzo
BUSACHI
pische
jughed ogoso
belloso
seus piccioccoso
pappo
chitzo
intro
SAMUGHEO
is agoso
i bartzoso
ogoso belloso
su bessighe
a sa manera e cun
sonos foneticos logudoresos.
Prus addeni de custas localidades, bie su zentru e s'isula su vocalismo finale atono logudoresu nne collit ancora Atzara Belvì Aritzo e Desulo ( cun calecuna eccezione po custas biddas ) e su sistema armonia vocalica nne torrat comente po Allai a manera cumpria a Meana Sardo e a Laconi.
A giosso de sa idda e Laconi su vocalismo atono campidanesu invetzes est giau prenu:
Teneus:
NURECI
deu cotzu
innoi
su meri
su morenti
no ddu potzu
fari
custus ominisi no mi
praginti
NURALLAO
su meli
no bollu
Finas i biddas prus a susu de Laconi bie sa Barbagia comente Gadoni e bie Aristanis comente Asuni postas a confrontu de su foeddare e Laconi, tenent unu vocalismu campidanesu
ASUNI
fai impressi
andu a domu isoru
Sighinno po TONARA in sa Barbagia de Belvì', custa idda
tenet unu VOCALISMO giai prenu a LOGUDORESU comente si biet luego:
unu ilige
su erre
duos procos
sa sue
deo buffo
deo canto
su bestiamene
su lumene
su pessie
su samene
su 'uddire
seo lassanno
ddu at erbese
su pige
su pische
tres cartzones curtzoso
cun ogoso belloso
deo pragno
ti chergio
chime craese
chergio isseperare (cun sa -p- intervocalica etimologica chistia comente a Gavoi) comente aperret (po aberret, aprire )
seo innoge
Tonara chistit a sa
logudoresa custos esitos:
occanno e mai occannu
domo
ciaffoso
appo
deppo
issoso
abbarraoso
si ddos giao
ddos uggede
ogoso limpioso
seus pitzoccoso mannos
pappo chitzo
intro e mai intru
is agoso
tegno i bratzoso cancaraos
In i biddas de furriu comente DESULO BELVI e ARITZO e in su MANDROLISAI teneus
occannu
intru / intrue
cun sa pesada de O in U
In s'Ogiastra po accabbare
BAUNEI tenet unu sistema limbisticu parziale de armonia vocalica chi si narat
destrorsa, giada dae condiziones morfologicas (su cammiamentu nne collit ebbia sa vocale de sa desinenza se su plurale -OS)
e in VILLAGRANDE STRISAILI poite in custa idda
s'importantzia de s'armonizzazione este gasi meda manna ca podet ispiegare is
ecceziones de is esitos de i vocales finales.
Prus a prestu aus a narrede ca in s'Ogiastra ddu ada unu sistema limbisticu de armonia vocalica iscappiau dae conditzionamentos morfologicos o lessicales, zustu zustu uguale a cussu de Allai Meana e Laconi, e non comente succedet po i biddas de Mandrolisai Barigadu e Barbagia de Brebì.
In s'Ogiastra i limbas
cun sistema a armonia vocalica s agattant a lacana derettu cun i limbas a
calidade campidanesa:
LOTZORAI
appo idu
is figiur miusu
is ogrusu nieddusu
no tengiu manu longasa
Prus a giosso a Lanusei,
sa idda tenet unu vocalismu giai de tottu campidanesu, cun pesadas
sempede de -e e de -o finales in -i- e in -u
LANUSEI
figiur mius
pilus
custus agus
ir brassus
ir cuaddus
candu
cantandu
is ogur nieddus
logur bellus
ottu
is porcus
est arbescendu
cruzi
cogiri
sambini
fradi
incuddani
degi
innoi
oi
Su sistema de armonizzazione vocalica tottu intrea est innoge cumpriu in ni biddas a furriu de Lanusei, e vunti Ilbono Arzana e Elini
S'armonizzazione de manera incipiente est sa chi agattaus a Villagrande (e a Villanova Strisaili) e in sa idda de Talana ma de custu fenomenu aus a chistionare un atera orta.
Massimiliano Rosa
—————