FENOMENOS LIMBISTICOS DE SU SARDU

16.11.2015 11:48

FENOMENOS LIMBISTICOS DE SU SARDU

PESADA (INNALZAMENTO)
DE I VOCALES MEDIAS FINALES E ATONAS

SISTEMAS LIMBISTICOS DE ARMONIA VOCALICA
IN SU SARDU DE SA SARDIGNA CENTRALE

 

Aus a chistionare innoge de su sardu de mesania, de tottus cussas calidades de limbas chi si foeddant in sa zona de su zentru e s'isula, sa chi oe is istudiosos modernos muttint po comodidade arborense, cussa zona limbistica grigia muttia gasi dae su limbista italianu Bottiglioni, s anfizona de is istudiosos tedescos nada dae issos "s' Ubergangsgebiet" sa chi est posta a mesu trettu dae su logu
inue si chistionat sa variedade logudoresa a susu e s'isula e dae sa zona e
osso inue si foeddat su campidanesu.

 

In sa zona e mesu de s'isula current medas isoglossas, chi vunti cussas lineas limbisticas chi isseperant unu fenomenu limbisticu dae un atteru.

 

Su campidanesu tenet comente particularidade unu fenomenu limbisticu chi si muttit  "pesada de i vocales etimologicas,  -e  e  di  -o 
postonicas   in vocales prus artas  -i  e  -u ".


Custu fattu limbisticu ddu differentziat dae sa manera de chistionare de su Logudoro.   

Faeus calecunu esempiu po cumprennet sa differentzia cun su logudoresu:  

In campidanesu aus dae su latinu 

PISCEM> (pesce)
PIS:I  chi giat  PISCI

CANTO> (canto
verbo cantare)  chi giat CANTU


Custu fenomenu limbisticu de innalzamento non s'est cumpriu in su logudoresu inue teneus:

 

PISCEM> (pesce)  chi giat  PISKE

CANTO> (canto
verbo cantare) chi giat  CANTO
 

cun sa chistida de sa -e e de sa -o chi accabbat. 

 

S'innalzamentu vocalicu in sa zona grigia de mesania at toccau sa manera e foeddare de i'biddas postas a i custa latitudine de s'arborense intremmesu de su sardu logudoresu e campidanesu: 

custa linea de isseperu annat dae una banna a s'attera, comintzanno dae sa latitudine limbistica sutta de Cuglieri e Santulussurgiu in su Montiverru, collinnonne po certos foeddos sa idda de Bonarcado, inue s'innalzamentu non b est de su tottu, collinonne de su tottu Narbolia  Milis e San Vero Milis, in manera non cumpleta sa idda de Seneghe, e sighit po Busache e Samugheo inue su vocalismu est ancora logudoresu, treulanno po certos foeddos su chistionare de Atzara e po medas trettos su de Meana in su Mandrolisai, inue ddu at unu sistema de armonia vocalica cumpletu, e lassanno logudoresu su chistionare de Tonara, Desulo e Aritzo in sa Barbagia de Brebì, cun calecunua attestazione innoge de inalzamentu campidanesu in custas iddas de lacana  (mei, pei, lei, fini, bisi po bies, fostei, Giuanni, chitzi suttile, ocannu, cabudanni, incui, addei-addeni ) chi agattaus finas in s'Ogiastra in su foeddare de Baunei Urzulei Talana e Villagrande Strisaili.


Dae su ite criccare chi appo fattu in pitzu de custas variedades appo idu medas eccetziones a i custa lacana limbistica chi appo nau como, definia dae medas istudios sardos comente prof. Virdis;

sa prima area chi appo criccau in custu istudiu este sa Barbagia
de Brebì e su Mandrolisai, inue seo naschiu.

 Innoge in su foeddare de i biddas ddue vunti eccetziones de innalzamentu vocalicu campidanesu, chi appo tentu a cunfortu dae s'indagine fatta direttamente inie, faenno chistionare sa gente:

 

Cumentzau dae

ATZARA idda de milli abitantes de su Mandrolisai

Issa tenet 

piscem> chi giat
pischi  cun  e> i  
(prestito etimologico arribau dae s area de Aristanis dae sa varidedade
limbistica de Cabras, inue si pescaiat e si enniat "su pischi" )

 

Atteros impreos gasi :

fostei- e non fostè (voi)  catalano usted

castidi- ( guardi ) e non castiede

lei- ( legge ) e non lè

pei- ( piede ) e non pè

mei ( me ) e non mè  a mei 

ma naramiddu a mime


A TONARA

centru de duamila abitantes de sa Barbagia e Brebì, in artu de su Gennargentu,  

appo agattau e intenniu:

-fini (po sottile, fine)

paris a fine o a sa fine (po finire, accabare) 

-Giuanni (Giovanni ) umperau paris cun Giuanne

-inkui (li, laggiù  invetzes ca inkue ikue/igue  comente in su Mandrolisai, attestau a Sorgono Atzara e Ortueri)

-ddu isi ( lo vedi) po ddu ies  forma contratta


ma attestat finas


-chitzi suttile paris a chintzu suttile e 

chintzi fini paris a chintzu fine (vitino delicato,esile)

-addeni - addei forma contratta  po innedda - attesu  (lontano)         


Custa variedade tenet sa conservazione logudoresa de i vocales etimologicas sempdede e finas in zertos foeddos comente Cabudanne, chi a bortas est impreau paris cun Cabudanni (Settembre) (Settembre) Santu Miale (Ottobre) e occanno (quest'anno), inue i' biddas de furriu (Desulo, Artitzo, Brebì) narant Cabudanni e occannu, o Giuanni paris a Giuanne  (Giovanni).

 

 

DESULO idda a lacana de Tonara in su Gennargentu

tenet :

finem> fini ( a sa fini ) po finire, accabare

a sa fini est gasi (alla fine è così)

callar> callare chi diventat

callai, calla  cun e>i  calla (stai zitto)

inkui (po  li, laggiù)    

addei (po  lontano)

Giuanni ( po Giovanni)

Cabudanni (po Settembre)      

occannu (po quest'anno)

intru + e (po dentro) invetzes ca intro e   : intrue

cigiri (cece)

pei (piede) po pè

lei (legge) po lè            

                       

 

ARITZO e BELVI
sempere in sa Barbagia de Brebì, tenent:


finem>fini ( po finire)

Giuanni  ( po Giovanni )

inkui (po laggiù)

cisciri ( po cece)

modditzi ( po lentischio)

pei (po piede)

lei ( po legge)

 

Ddu est in custas variedades su chi si narat in limbistica "CONDIZIONAMENTO PROSODICO SULL'INNALZAMENTO DELLE VOCALI"

 

Su chi dd approntat vunti cussas condiziones fonologicas assimilativas de sa limba, accappiadas a motivatziones morfologicas e lessicales

o a bortas custas manera de impreu de sa limba, chi produinti su chi si narat  "sistema de armonia vocalica", attestau in su sardu de mesania e in certas limbas africanas Bantu.


Chi si annat in sa zona a est de s'isula, in s'Ogiastra, teneus comente variedade, sa de:

VILLAGRANDE STRISAILI,
idda de tremila abitates, a lacana cun Talana e Arzana


Innoge, in custa idda, ddu ada unua pesada de -e in is foeddos proparossitonos, cussos foeddos chi tenet s'accentu tonico in sa terzultima sillaba e certas bortas ma non sempede, in is parossitonos in i foeddos accentaos in sa penultima sillaba. 

Appo agattau custos esitos po cumprennede:

 

orrundini                    rondine

omini                          uomo  

poddini                       crusca

lindini                         uova dei pidocchi

margini                       margine

su bubbuliscarcini      capriola

su errigini                   zecca

ir filiuis                       figli     

ir puligis                     pulci

ir sorigis                     topi

ir battilis                     sottoselle

pibiri                           pepe

 

ma teneus chistiu  


ambene                       sangue

arbore                         albero

lepore                          falena

pruere                         polvere

semene                       seme

tremene                       dirupo 

padente                       bosco

molente                       asino

abe                              ape

cane                            cane

pane                            pane

 

a sa logudoresa

 


A BAUNEI idda accanta in su tremene de su pranu e su Golgo

 

s 'innalzamentu, sa pesada de -e non ddu este mai


Tenet ebbia s'innalzamentu
de -o in i sillabas chi accabbant

in i desinentzas de su plurale -os

  

ESITOS:

 

Ilige                 leccio 

ruge                 croce 

tulce                dolce

us claes           le chiavi

cane                cane

us canese        i cani

sette                sette

bene                bene

sempere          sempre

movere            muovere

cumbido           invito 

appo                  ho

andando           andando

tengio                ho         

geo                    io 

como                ora 

vigumoro          fichi d'india

 

e teneus finas:

 

ur  logoso                  i posti

ogoso                          occhi

bonoso                        buoni

nieddoso                     neri

caligioneddoso           raspi d'uva, grappolini

 

ma finas   

cussus tempos            quei tempi

us  traballusu              i lavori

francusu                      franchi, soldi

ballusu                         balli

us figiusu miusu         i figli miei

issusu                         loro 

cussusu                      questi

 

a sa manera campidanesa cun innalzamentu vocalicu

 

 

 


Chi bannaus a s'attera parte de s'isula, a Ovest,

sa idda prus interessante est in area de s'artu Aristanis, in su Montiverru e i est


SENEGHE  

Tenet innalzamentu de -o in sa flessione verbale

de i verbos chi naraus indeclinabili

 

ESITOS:

 

figoso              fichi

issoso              loro

muroso            muri

cussoso           quelli

 

Teneus a sa campidanesa cun s'innalzamentu

 

intru                dentro

isku                 lo so

iskudu             picchio

occannu          quest'anno

candu              quando

fatzu                faccio

pappu              mangio

 

 e a sa logudoresa

 

battoro             quattro

deo                  io

ello                  certo

aperzo             apro 

ferzo                colpisco

 

 

e esitos finales de -e  in  -i

 

vunti /sunti     sono

arbili                aprile

ingui                laggiù

tui                    te

 

a sa campidanesa

 ma chistint

 

cae                  cane

fae                   fava

sambene          sangue

faede               fa

coghinande     cucinando

fende               facendo

deghe              dieci

 

a sa manera logudoresa

 

Comente si biet a Seneghe i vocales chi accabbant si artzant de gradu, sempede a pustis de sa vocale arta, mai a pustis de sa vocale media; ebbia po o- finale chi accabbat, custu fenomenu sighit a ibettare sempede, a pustis de sa vocale tonica -a- .

Finas i foeddos proparossitonos nne collint custa regula: teneus sempede s' innalzamento de -e- in foeddos comente:

 

elighi               leccio

numini             nome

omini                 uomo

paranumini      soprannome

 

sa vocale media invetzes ibettat in


sambene          sangue

 

Su matessi condizionamentu fonologicu dd'appo bidu e agattau in su foeddare de Villagrande Strisaili;

 

Innoge no est un innalzamentu vocalico produiu e giau dae sa -a- tonica, prus a prestu pentzo a una difficultade de cust innalzamentu giau dae sa presentzia de i vocales chi antizipant i vocales postonicas suggettas a i custu processu, postas a sa matessi artaria de sonu.

 

In sa Sardigna centrale appo idu ca s agattant sistemas limbisticos de ARMONIA VOCALICA, in tottu cussa zona de transitzione  limbistica,
inue sa pesada de -e e de -o  in -i e -u   nn'est arribbada a collire tottu i vocales medias finales, ma non cussas chi vunti antizipadas dae VOCALE MEDIA TONICA.

 

Settore de indagine
limbistica de armonia vocalica:

 

In sa Sardigna zentrale
dae OVEST a EST appo idu:

  

 

ALLAI, idda de su
Grighine


Appo agattau custos
ESITOS:

 po -e

 

Ilighi                           leccio

omini                          uomo

bessighi                      pesca

pighi                           pece

pischi                          pesce

pulighi                        pulce

igui                             laggiù

tui                               te

no tengiu famini          non ho fame 

seberai                        scegliere

intrai                           entrare

 

a sa campidanesa

 

e de atteru cantu a sa logudoresa

 

innoghe                       qui

tenede                           ha

faere                            fa

si tzetzere                    sedersi

 


teneus finas

 

figiusu                         figli

ddu a figusu                ci sono fichi

isku                             so

intru                            dentro

is agusu                      gli aghi

funt andausu               sono andati

battru                          quattro

 

a sa campidanesa, e

 

seo buffendo               sto bevendo

funt i meoso                sono i miei

deo seo                       io sono

ogoso belloso             occhi belli

a domo                        a casa

apergio                        apro

deppo                          devo

boco                            uccido

bogio                          voglio

tengio                          ho

coendo                          cuocendo

 

a sa logudoresa

 

ALLAI est posta in su cutzu artu de i variedades limbistica sardas inue ddu ada cussa resistentzia a sa generalizzazione de s'innalzamentu de i vocales a sa manera campidanesa.

Su foeddare de i biddas prus a giosso de Allai, comente Simaxis Ruinas Asuni ma finas is chi vunti prus a susu comente Fordongianus, 
tenent tottas vocalismu atono campidanesu cun su fenomenu de s'innalzamentu de i vocales finales etimologicas.

Su sistema limbisticu de Allai este unu sistema de armonia vocalica cumpletu. Faet reazione custa zona posta a tres vertices chi faent cabu a Allai Meana e prus a giosso a Laconi.

A s'atera banna de s'isula i'biddas chi chistionant cun d'unu sistema limbisticu a armonia voaclica cumpletu vunti Elini Ilbono e Arzana. 

 

A FORDONGIANUS prus a
susu e a lacana de Allai
 

appo agattau:

 

dus annus faidi                                               due anni fa

custa pitzocchedda zughid ogus bellusu      questa ragazzina ha gli occhi belli

setti                                                                solo

ottu                                                                 otto

noi                                                                  nove

deghi                                                              dieci   

 

mancari sa idda chistat sonos foneticos chi vunti ancora logudoresos (deghi, pitzocca)

 

 

Su vocalismo atono LOGUDORESU in custa AERA DE TRANSIZIONE s'est mantesiu dae SANTU LUSSURGIU a BONARCADO (cun calecuna eccetzione in custa idda) finas a nne collire PAULILATINO BUSACHI e SAMUGHEO

 

Atteros logos bidos

 

BONARCADO

 

elighe 

erre 

sos procos 

sa sue 

buffo 

canto

 

SANTU LUSSURGIU

 

bistiamene 

elighe 

nomene 

pessighe

sambene 

oddie 

lassanne 

albeghese 

pighe

pische

caltzones cultzoso

ogoso belloso

canto

chelzo

 

 

PAULILATINO

 

craese 

 

seberae

cun sa neutralizzazione de -are in -ae comente succedet in su foeddare de Ortueri, Seneghe, Villagrande Strisaili in sa matessi latitudine limbistica

 

innoghe 

incue

domo

ciaffoso 

appo 

tipo 

issoso 

abbarraoso

ti ddu giatzo

 

 

BUSACHI

 

pische 

jughed ogoso
belloso 

seus piccioccoso 

pappo

chitzo 

intro

 

 

SAMUGHEO

 

is agoso

i bartzoso

ogoso belloso

su bessighe

 

a sa manera e cun
sonos foneticos logudoresos.

 

Prus addeni de custas localidades, bie su zentru e s'isula su vocalismo finale atono logudoresu nne collit ancora Atzara Belvì Aritzo e Desulo ( cun calecuna eccezione po custas biddas ) e su sistema armonia vocalica nne torrat comente po Allai a manera cumpria a Meana Sardo e a Laconi.

 

A giosso de sa idda e Laconi su vocalismo atono campidanesu invetzes est giau prenu: 


Teneus:


NURECI

 

deu cotzu

innoi 

su meri 

su morenti 

no ddu potzu
fari 

custus ominisi no mi
praginti

 

 

NURALLAO

 

su meli 

no bollu

 

Finas i biddas prus a susu de Laconi bie sa Barbagia comente Gadoni e bie Aristanis comente Asuni postas a confrontu de su foeddare e Laconi, tenent unu vocalismu campidanesu

 

ASUNI

 

fai impressi 

andu a domu isoru

  

Sighinno po TONARA in sa Barbagia de Belvì', custa idda 

tenet unu VOCALISMO giai prenu a LOGUDORESU comente si biet luego:

 

unu ilige 

su erre 

duos procos 

sa sue  

deo buffo 

deo canto 

su bestiamene 

su lumene 

su pessie 

su samene 

su 'uddire 

seo lassanno 

ddu at erbese 

su pige 

su pische 

tres cartzones curtzoso 

cun ogoso belloso 

deo pragno  

ti chergio 

chime craese

chergio isseperare (cun sa -p- intervocalica etimologica chistia comente a Gavoi)   comente aperret (po aberret, aprire )

seo innoge

 

Tonara chistit a sa
logudoresa custos esitos:


occanno e mai occannu

domo

ciaffoso

appo

deppo

issoso

abbarraoso

si ddos giao

ddos uggede 

ogoso limpioso 

seus pitzoccoso mannos 

pappo chitzo 

intro e mai intru

is agoso

tegno i bratzoso cancaraos

 

In i biddas de furriu comente DESULO BELVI e ARITZO e in su MANDROLISAI teneus


occannu

intru / intrue 

cun sa pesada de O in U

 

In s'Ogiastra po accabbare

 

BAUNEI  tenet unu sistema limbisticu  parziale de armonia vocalica chi si narat
destrorsa, giada dae condiziones morfologicas  (su cammiamentu nne collit ebbia sa vocale de sa desinenza se su plurale -OS)

e in VILLAGRANDE STRISAILI  poite in custa idda
s'importantzia de s'armonizzazione este gasi meda manna ca podet ispiegare is
ecceziones de is esitos de i vocales finales.

 

Prus a prestu aus a narrede ca in s'Ogiastra ddu ada unu sistema limbisticu de armonia vocalica iscappiau dae conditzionamentos morfologicos o lessicales, zustu zustu uguale a cussu de Allai Meana e Laconi, e non comente succedet po i biddas de Mandrolisai Barigadu e Barbagia de Brebì.

 


In s'Ogiastra i limbas
cun sistema a armonia vocalica s agattant a lacana derettu cun i limbas a
calidade campidanesa:
 

LOTZORAI


appo idu

is figiur miusu 

is ogrusu nieddusu

no tengiu manu longasa


Prus a giosso a Lanusei,

sa idda tenet unu vocalismu giai de tottu campidanesu, cun pesadas
sempede de  -e  e de -o finales in -i- e in -u

 

LANUSEI


figiur mius  

pilus 

custus agus 

ir brassus 

ir cuaddus 

candu

cantandu

is ogur nieddus 

logur bellus 

ottu

is porcus

est arbescendu

cruzi

cogiri

sambini

fradi

incuddani

degi

innoi

oi

 

Su sistema de armonizzazione vocalica tottu intrea est innoge cumpriu in ni biddas a furriu de Lanusei,  e vunti Ilbono Arzana e Elini

 

S'armonizzazione de manera incipiente est sa chi agattaus a Villagrande (e a Villanova Strisaili) e in sa idda de Talana ma de custu fenomenu aus a chistionare un atera orta.

 

Massimiliano Rosa


—————

Indietro