Contos ebbia in limba

CONTOS ANTIGOS e de FOGILE


......Medas
nottes....

....in s'ierru daghi tottus si tzetziant a furriu de su fogile is betzos
cumentaziant a narrere contos antigos. Tanno is pitzocheddos iscurtaiant,
paranno origa e a bortas timenno puru, po tottu su chi lumenanta is contadores:
animas malas, maschingannas, janeddas, peteneddas, tiaulos, mortos, boboares,
panas e majargias e  finas ischisorgios attaccaos in logos aillargu de sa 'idda.


....Unu....
de custos contos naiat ca un'omine de Toneri, chi a paralumene ddi tzerriaiant
Tiu Brassolu,  timenno a nne ddi furare
tottu su 'inare chi teniat postu a parte aiat fattu batero orgios mannos, nn'aiat
'ettau tottu su dinare aintro e ddos aiat carragiaos in Tracullau....

 ma acoa.....



......Un'atteru....
contu naiat ca is Gianeddas chi abitaiant in Su Toni e crocaiant in sa lutta de
Ucca de Tro in is nottes de lugore essiant a giru a tagios e ballaiant e
cantaiant. Ugiant is pilos longos finas a pes e canno si pettenanta da' is
pilos calaiant arreales de oro. Unu pitzocu, ighiau male dae sa mamma, aiat
pentzau de nne furare una e de dd'attaccare in d-unu funnagu in Toneri po
pedire a is atteras inare po dda lassare iscappa....

E deasi aiat fattu però....



....Invetzes....
su contu de su Maschinganna naiat ca una notte cosa de pastores tonaresos,
apustis chi nn'aiant accorrau crabas e brebes, fiant orrostinno petza in su camminu,
in d-unu fogu mannu chi pariat su foghillone de Sant'Antoni e Santu
Trebestianu. Tott'in d-una nn'at arribbau batero omines acuguddaos e ddos anta
fattos tzetzere a pappare ma a cantu dd'anta bidu bene is pese si nne
funt'agattaos ca...

....S'urtimu....
contu est unu contu desulesu e a su chi nanta is desules est unu fattu capitau
aberu. Est s'istoria de unu pitzocheddu de degh'annos chi canno aiant mortu su
babu si fut depiu accordare po fare su pastoreddu in su 'e Girgini. Sa notte de
su Esperu de Pasca Manna aiat pentzau de ddi pedire a su mere de ddu faere
annare a bidda sa notte ca fut prus de tres meses chena torrare a domo sua e
chena biere sa mamma e is fradigeddos. E s'incrasa mignanu gi fut torra in
cuile. Ma su mere.....



CONTOS ANTIGOS

Is gianeddas de Su Toni

Una
orta, dae ora meda, dae is orroccas de Su Toni, orroccas artas da inue si biet
tottu sa badde de s'Isca, s'intenniant sonos e 'oges melodiosas, chi nemos aiat
intenniu prusu. Pariant cantos, comente chi calecunu s'esset tzetziu,
incarannosi a bardiare sa idda de Tonara e d'esset cantau cuddas cantzones armoniosas.
Pariat una litania antiga, de cussas litanias chi non s'intennente prus, poite
si funti perdias in in sa memoria passada de su tempus......

Su
contu narat ca cussas boges chi pariant de pigioneddos chi cantant in
beranu  fiant is boges de is gianeddas,
chi in'istade crocaiant in foras in Su Pranu e in s'erru dromiant in sa lutta
de 'Ucca e Trò, a sutta calencunu concale, po s'acconcolare dae su frittu e dae
su entu. Medas naranta ca ddos ant bidas currenno e ballannosi in  sa luna in in certas nottes de lugore, cun is
pilos in colore de oro longos fintzas a is pese.

Medas
nanta ca is Gianas funti mesu majargias e a segunnu sa die funti malas o bonas,
e funti piticas comente pipias ma assimigiant in su tottu a feminas. Issas
cantanno, a su chi nat sa gente, milindrant is pastores cun cussos cantos chi a
bortas pariant alligros e armonios e atteras bortas tristos che su prantu de
gente addolentia.

Is
crabas e is brebes s'ammacchianta canno intennent cussos ahis e cussos ohis,
tristos comente chi cunmprennant ite siant ma po narrere sa veridade fortzis
fut ebbia su sonu de su entu chi surbiaiat in pitzu de cussas orroccas
istrampadas a ddos faere timere e tremere. Su contu narat ca is Gianas
costumaiant a si tzetzere in cussas cadiras de orroccas chi parente tronas de
cresia a si pettenare cussos pilos de oro..... e comente si pettenaiant
un'orroa de soddos de oro ne ddis 
calaiat dae is pilos cara a bidda e nne ingolliat is domos  in errios de erricchesa.

Is
pastores e-i sa gente de Tonara paraiant is origas in is nottes de lugore po
ddos intennnere cantanno, e in s'istade dae is biginaos de Toneri, Taliseri e
Arasulè, is pitzocos ddos mutianta nannoddis: "Inue seis gianas nostas de oro?".

Issas
pariat ca arresponnianta a-i cussas mutidas, poite ddis chelianta bene a sa
gente de cussa idda allirga e traballante; de cussa 'idda bella che una perda
valorosa cun is crobettas immaradas una in pitzu e s'unu s'attera, cun is domos
in mesu de su boscu cracu...

Ma
una die, anztis una notte, de cuddas nottes mal'assortadas chi non nne ddu hat
mancu arregodu, unu pastoreddu, ighiau dae sa mamma, chi fut mala che brussa, e
dae is sorres iscabessadas chi cheliant a s'erricchire collunanno cuddas Gianas
sempere de bonu coro, haiat decidiu de nne furare una, sa prus pitia de tottus,
po pedire dinare a is atteras po dd'iscappare, ca si pentzaiat, e tottus ddu
pentzaianta, chi  is gianas teniant in is
forreddos inue biviant ischisorgios de 'inare mannos comente su monte de Ghenna
e'Frores...

Su
pastore po cumentzare sa mala intragna, si fut appiccau in cussas orroccas
nieddas comente sa notte prus longa de s'ierru malu, po cricare de arribare in
pitzu, de conchinare sa giana, de nne dda furare, de dda serrare in d-unu
funnagu in d-una domo betza de Toneri e pedire a is atteras sorrres po dda
lassare iscappa tottu is ischisosrgios chiteniant carraggiaos in sa terra de
Martì e in Su Toni.......

A
su lugore de sa luna su pastore nne fut arrennessiu a agattare su camminu in
mesu de is orroccas po nn'arribare finas a su cucuru de cussu tremene
maladittu....

Arribau
a pitzu, pariat ca s'immortiginaiat de su chi haiat bidu. Is gianas currenno in
su logu paris, bellas comente su sole, si pettenaiant cussos pilos de oro e su
'inare calaiat a orroas in su tremene artu, a isperrumu in pitzu de is
crobettas de Morù. Sa gente sa notte, una notte fritta de astrore fut tottu
ormia, pausannosi dae s'immarimentu de una die intrea de traballu e
istrapatzos.

Su
pastoreddu haiat pentzau ca chi, lestru lestru, cun d'unu saccu haiat cumentzau
a ddos sighire a fura fraitzina canno is gianas prus mannas s'esserent fidadas
unu momentu ebbia ssu nne haiat potziu furare sa prus pitia, chi fiat finas sa
prus bella de cussas fadas, bonas comente su mele...

E
deasi hat fattu! S'hat bettau su saccu lebiu a pala, cun a intro sa Gianedda
prus pitia, sa prus bella de tottus... e lestru nn'est moviu cara a is domos de
Toneri, cuntentu de nne s'essere arrennessiu a nne dda furare e pentzanno ca
dae sa die issu podiat finas non traballare prus, poite cun tottu cussu 'inare
de su riscattu de is gianas haiat a faere a su prus erriccu de Tonara e de
tottu is biddas de furriu.

Is
Gianas derettu si nne fiant agattadas de su chi fu'sutzediu, ma istentatis su
pastore fut giai arribau a sa presone inue haiat determinau de cugnare a intro
sa giana...

Is
atteras gianas, disisperadas, haianta cumentzau a dda muttire... e a dda mutire
chenza intennere peruna resposta... Como fiant issas chi tzerriaianta: "Inue ses giana de oro, inue ses gianedda mia?"
Ma sa gianedda non ddos podiat arresponnere poite in cussa 'omo etza, cussos is
muros grussos non faiant passare né sa 'oge né perunu atteru sonu dae foras...

Is
gianas tanno haiant giai pentzau de si vengare de sa idda chi ddos haiat
traiggìas... "Maleittu siat custu logu po
sempere... tottus is pipios pitios chi morgianta derettu de famene e de
patimentos... e chi custa 'idda non connoscat prusu die 'ona..."

Comente
issas fianta nanno cussos foeddos, tottus cussos frastimos cumentzaiant a nne
calare aberu. Is pipios morianta de callentura e gremes e un' ierru longu
degh'annos nn'haiat siccau tottu  su
logu. Sa gente haiat ispatzau is previstas e fut patinno su famene. Finas is cantaros si fiant siccaos in tottu is
funtanas.

Pobera
giana serrada in palas de una trappa de cussa 'omo fritta in cussu funnagu
conculu, chentza prus podere currere in is nottes de lugura né biere su sole e
sa luna; cussa luna deasi bella chi ddi faiat lugere is pilos logos e a colore
'e oro...

E
su 'entu, su 'entu chi surbiaiat in cussas orroccas nieddas, pariat issu puru
inchietu... Pariat ca uggiat is bruttos... Fortzis fut sa 'oge de is gianas chi
pragnenno mutianta sa gianedda furada... E pragnianta... e pragnianta... e su
'entu fut sempere prus forte, semper prus forte fintzas a nne iscrobecare is
domos, e- i su nie semper prus artu, e-i su famene semper prus mannu...

Sa
'idda nne fut orrutta in miseria e pobertade, una miseria deasi non si fut mai
connota in sa 'idda de Tonara. A pustis de binnigh'annos, su pastore pentiu,
una orta chi sa mama si fut morta haiat detzidiu de nne liberare sa giana
incadenada...

Sa
Giana, mischinedda, si nne fiat giai iscretia... de cussa libertade chi fut
semper ibettanno... e comente s'est agattada libera, cun tottu sa fortza chi
ddi fut trobbada  hat cumentzau a bolare
e erettu nn'est isparia  comente una nue
leada dae su 'entu, inghelada in s'iscuriu mutzigu de sa notte...

Ma
tanno is frastimos haiant cumentzau a tzessare... E erettu sa 'idda haiat
cumentzau a s'allirgare.

Ma
dae cussa die mal'assortada mai prus nemos haiat torrau a biere is gianas;
cussas gianas de bonu coro chi ballaiant in is nottes de lugore; iscaddadas no
nn'haiat torrau mancuna e nemos si ddos haiat bidas prus in su 'isu.

Oe
s'intennet su 'entu ebbia in cussas orroccas frittas e ammantadas de nie. Paret
de ddos intenner ancora, ma fortzis est un'arregodu ebbia de sa memoria
traitora chi sighit  nos si colunnare e
conchinare. Is gianas no hant a torrare mai... chi non in s'arregodu de is
betzos de Tonara...

Issos
non nanta ca custu est unu contu, ma nanta ca estu unu fattu capitau aberu; una
orta da ora in bidda, canno is Gianas essiant in is nottes de lugore e su cantu
issoro nn'eniat cun-i su 'entu chi muilaiat in is orrocchiles de Su Toni.

Ebbia
su 'entu, s'intennet oe, in cussas orroccas frittas, ammantadas de nie...

                                                            


CONTOS ANTIGOS

Sa musca matzedda 

Sa

gente manna de Tonara narant custu contu dae dae su babbu a su figgiu, dae prus
de chimechentos annos. Nanta ca una 'orta un omine erriccu de Tonara, su prus
erriccu de tottu sa idda, fut deasi erriccu chi no ischiat prusu inue nne
ponnere su dinare. Teniat in domo ischisorgios de nne prennere duos aposentos;
duos aposentos intreos.... e no ischiat prus comente faere po ammantare tottu
cussa gratzia poite no ischiat prusu inue dda ponnere. E non nn'arrennessiat de
dromire prusu, poite timiat chi cale si 
siat male intragnau nne dd'esset intrau a domo a intro 'e notte e nne
dd'esset furau tottu cussu bene chi haiat ammuntonau in tottu cussos annos,  unu pagu po abilesa sua e in bona parte po
mores ca fut fortunosu e deus dd'haiat aggiudau in tottus is affarios chi haiat
fattu, giranno su munnu comente haiat fattu fintzas  a tanno.

Ma

como, essenno torrau a domo e no essenno prus in fortzas po sighire a -annare
dae una banna a s'attera de su munnu, haiat detzidiu de si nne ibettare in sa
'idda inue fiat naschiu a si godire tottu su bene, bivenno che signoricu.

Ma

cun custu pentzamentu de calecunu chi esset potziu intrare a domo sua a nne ddi
furare tottu su bene fiat immalaidannosi; no nn' arrennessiat prus a pappare, a
dromire, a lassare sa 'omo sola, nemancu po essire a s'ortu a costau de
s'istradone...

Nemos
dd'haiat bidu prus, nemancu a sa funtana a si prennere una brocca de abba
frisca...

Una
notte de ierru chi s'araggia segaiat sa fatze, cuss'omine, chi tottus mutiant a
paralume "Tiu Brassolu", ca fut
sempere dromiu o a caschidos de sonnu  po
s'immarrimmentu de tottu ; in su 'isu calecunu ddi naiat ca po mantennere in
seguru tottu cuss'erricchesa issu depiat fraigare batteros orgios mannos
comente una ghenna, e depiat ponnere tottu s'ischisorgiu chi possidiat a intro
de custos battero orgios e ddos depiat carraggiare finas a su crobecu in d-unu
logu inue nemos ddos esset agattaos, in d'unu logu de Tonara chi ddi naraianta
"Tracullau"...

E
deasi Tiu Brassolu s'incras a
mignanu haiat detzidiu de faere.... Innanti de abreschere si fut' postu giai a
fraigare battero orgios mannos comente battero ghennas po nne ponnere tottu
s'erricchesa sua. Finia cussa fiana nne est istuppau erettu cun su carrettone
po nne leare is orgios fintzas a Tracullau..

Arribau
inie, e connottu su logu chi s'haiat bidu in su 'isu, Tiu Brassolu hait
cumentzau a lestru a ddos carraggiare....

Dd'haiat
fattu gianno attentzione ca una orta chi nn'haiat carraggiau is orgios, podiat
capitare de non si  nne arregordare prusu
inue ddos haiat  postos... E invetzes a
cantu hat accabbau non s'arremoraiat prus inue fiant is orgios.

"Comente hapo a faere como, ca non
m'arregordo prus inue funti is orgios cun su 'inare e is ischisorgios meos?!...
Gi dd'hapo fatta sa faina custu mignanu!
" Torraiat  a narrere disisperau po su chi ddi fut
capitau.

"Non
ddos hapo o a agattare prus...mal'hapat s'ora chi hapo giau conca a-i cussu
'isu! Custu est calecunu chi m'hat fattu unu fattorgiu... Cusu est unu frastimu
chi m'hant'ettau....Tanno deo, a innantis de Deus hapo a frastimare custa
sienda po sempere; e su primu chi po casu o po sorte mala dd'esset agattau...
si nn'hat depere iscutulare dae u frastimu meu. E chi ddi calat custu frastimu a
chie si oggiat chi siat  chi
nn'arrenneset a aperrere calecunu de custos orgios imentigaos, s'ischisorgiu si
camiet a s'istante in d-una ischissura de muscas matzeddas chi d'hant'a pugnere
e otziere...

Hat
passau prus de treghentos annos  dae
canno Tiu Brassolu e'est mortu po su dispraggere de s'haere imentigau su logu
inue haiat carraggiau tottu cussu 'inare 
in is terras de Tracullau. Calecunu , marranno cussas terras malefadas
inue cun suore de su coro bettaiant su trigu, cun d-unu cropu de marrone haiat  segau unu de is orgios prenu de monedas de
oro. Derettu su frastimu de is muscas matzeddas est calau... e cussas muscas
maladiittas nn'haiant impestau tottu su logu, bettannosi a chie attobiaianta
olanno comenmte chi fessent ammacchiadas: animales e omines... In sa 'idda de
Tonara paret can ne fut calada una digratzia manna sa gente dae tanno depiat
connoschere po chimant'annos donnia male, miseria e pobertade...

Dae
sa die nemos s'est fidau prus a cricare s'ischisorgiu maleittu de Tracullau, po
sa timentzia de nne poder ischidare cuss'ischissura de muscas matzeddas...

Issas
parianta postas a s'appompiu po mirare cussu ischisorgiu chi su mere non
s'haiat potziu godire. Ma aberu chi ddu hat una giustitzia de Deus, comente non
si nn'hat potziu godire su mere, gasi non si nn'hat a podere godire nemos, po
cantu su munnu hat a 'urare...

Oe
prus nemos cricat s'ischisorgiu de Tracullau, s'ischisorgiu de Tiu Brassolu... ma tottus is taggios de
erbes chi tenent a passare in cussos trettos paret chi s'ammacchiente de sa
timentzia, poite isa bestia innanti de s'omine si inne agattat Ttiu Brassolu de s'essere potziu godire
cuss'erricchesa... Inie como s'intennet su morighignu de s'abba ebbia,
s'intennet, s'.abba de s'erriu chi ne calat in cuss'orroa.

Ma
non nne seus seguros chi cussu morighignu non siant is muscas matzeddas a giru,
prontas a difennere cussu ischisorgiu imentigau... Tottu podet essere, a su chi
nant is betzos de Tonara, medas nottes de s'ierru setzios a furriu in su
fogile.




CONTOS ANTIGOS

Su maschinganna.

Una
'orta, da' ora da' ora, is pastores de Tonara fianta in sa pratza de Toneri
orrostinno sa petza, in d-unu fogu mannu chi pariat su fogu chi s'alluet po sa
die de Sant'Antoni e'su fogu e in Tonara finas po festare a Santu Trebestianu,
in su mese de ghennargiu.

Fut
giai iscuriganno a dae funnu de sa'adde non beniat perunu sonu. Is pastores nn'haiant appena accorrau is crabas e is
brebes in su cuile. Fut una die de ierru, de cussas
dies frittas de astrore e chiligia, de cussas nottes chi toccat a ibettare  accanta de su fogu chi no unu s'atteterat e
si marcoriat su samene de su frittu...

A
su ettu istetantis chi issos fianta cumentzanno a coginare sa petza, in cussu
fogu bivu e caente comente unu sole, cun ispidos longos comente matzuccs de
iscova, haiant incumentzau a intenner'oges chi no haiant intenniu mai
apremaria; boges de lamentu, tzunchios  e
tzerrios chi parianta calannonne is aeras...

Dae
pitzu de is montes, addeni, a s'attera parte de sa badde, paris cun su 'entu
cussas  boges arribbaianta fintzas a
issos, comente chi calecunu esset pragnenno o aggittorianno.

"A calo!, a calo!", s'intenniat dae
s'attera parte de su monte... "A calo! A
calo!...".
comente chi calecunu s'esset creffiu accostiare a-i cussu fogu
deasi allirgu po si caentare e po pappare unu cherriolu de cussa petza...

"Acco, pitzinne', "Acco'" pitzinne'"
s'intenniat ancora e atteros foeddos istramancosos chi is pastores no
nn'arrennesiant a cumprennere...

Cussos
pastores haiant connotu su bisognu, haiant passau frittu e connotu su famene de
sa gherra ma po fortuna issoro non ddi si mancaiat mai s'ite pappare... e issos
gi dd'ischianta ite cheliat  narrer a
ibettare comente eremitanos in cussos montes in s'ierru in dies de frittu e de
marcoriu o in s'istade canno sa caluraparet can ne siccat finas is perdas,
chena uggere ite pappare in sa sa bertula...

"E cala! E cala!"
arresponnianta a-i cussas boges pedidoras, is pastores, pentzanno chi cussos
omines a tzerrios de lamentu podiant'essere istragnos arribbaos dae addeni, chi
si fianta perdios in mesu de su boscu e chi cheliant a si pausare un'iscuta e a
si pappare unu bicculu de petza po si si prennere s'iscargiu..

Is
pastores tonaresos comente tottus is pastores de sa Barbagia fiant abituaos a
dividire su bene issoro fintzas cun is istragnos e a cumidare cale si siat
pressone ddis pediat a ddos aggiudare e a ddos arritzire.

Tanno,
a-i cussa resposta deasi gentile de ospitalidade, cussas umbras, battero umbras
nieddas hant avantzau cara a issos po si caentare unu a furriu de su fogu,
cussu fogu beneittu.....

Battero
fianta cussos omines, tres mannos e unu pitiu, ammantaos dae su cucuddu fintzas
a pese cun cuddos manteddos nieddos comente su pige, e in s'ora de faere sa
ruge, ddos hanta mutios issos, in sa presse de cussu apprettu... e nne fianta
giai arribaos.

Accanta
de su fogu cussas umbras non chistionaianta, e non arresponnianta a is
pregontas de is pastores, e issos appessamentaos de non s'esserente cumprennios
a pare cun cussos furisteros, haianta detzisu de ddos cumidare su matessi, a-i
cussa gena pobera, po pappare sa pagu cosa chi uggiant, cosa pobera ma
saboria...

Cuddos
omines faianta ebbia ca emo cun sa conca, ma ne s'ispoggiaianta po si
caentarente, e nemmancu foeddaianta... Faianta ca emo cun sa conca poite
cheliant a pappare ma non tenianta peruna gana de chistionare e nemancu de si
nne tirare cussos cuguddos dae conca po ammostare sa cara issoro...

"Hant a esseret assuconosos"...
pentzaiant is pastores sighinno a orrostire cussa petza saboria cun cussos
ispidos longos comente matzucos de iscova... 
"Giaieddis a pappare e a buffare
ca hant a essere sidios, mischinos
!", naraiat unu de is pastores prus
betzos, 'ardianno su fogu e sighinno a ortare cussos ispidos prenos de sa
gratzia de Deus.

Ma
su pastore prus mannu, ardianno su prus pitiu de cussos omines chi non
chistionaiant a perunu versu, si nn'est agattau 
ca... uggiat is pes de pudda...

"Pes de pudda... pes de pudda.. Est unu
maschinganna! Est unu maschinganna... Funti is dimonios,  est su tiaulu... eniu po nos si collunare
!"

Chentza
nemancu ddu-e pentzare duas bortas nn'hat colliu s'ispidu prus longu e caente
comente sa brasa su fogu si ddis hat passau in cussas caras maleittas...

"Baiosinne dae innoge dimonios chi non seis
atteros
!!" aboginaiat su pastore, frigannoddi s'ispidu caente in sa fatze,
in is costas e in is palas... "Su chi
hapo 'idu oe chi non torre a biere mai!, Mai!, maleittu su momentu chi bos haus
mutiu a bennere a innoge a accostiare a su fogu beneittudae Deus
!

E
istepetantis chi fut nanno cussos foeddos si faiat finas sa ruge...

Is
dimonios timenno cussos pastores inchietos si nne fianta giai annaos,
movennonne erettu a mesu de su boscu, inghelannonne comente umbras malas,
isparinnonn comente nues a parte de mignanu daghi incarat su sole...

Dae
sa die nemos ddos hat torraos a biere.. .E 
bosatteros...  chi intenneis oges
chi bos si mutinti, o calecunu chi  bos
si pedit  a pappare o a buffare... e non
chelet chistionare cun boso e non si chelet immantare, chi portat 'estiu unu
manteddu longu finas a pes..... sa primu cosa 'ardiaeddi is pese; podet essere
a pes de pudda... Podet essere su Maschinganna....

Podet
essere su Maschinganna!


Massimiliano Rosa