CONTOS ANTIGOS e de FOGILE
......Medas
nottes in s'ierru da chi tottus si tzetziant a furriu de su fogile is betzos
cumentaziant a narrere contos antigos. Tanno is pitzocheddos iscurtaiant,
paranno origa e a bortas timenno puru, po totu su chi lumenant is contadores:
animas malas, maschingannas, janeddas, peteneddas, tiaulos, mortos, boboares,
panas e majargias e finas ischisorgios
attaccaos in logos a illargu de sa 'idda.
Unu
de custos contos naiat ca un'omine de Toneri, chi a paralumene ddi tzerriant
Tiu Brassolu, timenno a nne ddi furare
totu su 'inare chi teniat postu a parte aiat fattu batero orgios mannos,
nn'aiat 'ettau totu su dinare aintro e ddos aiat carragiaos in Tracullau... ma a coa.....
......Un'ateru
contu naiat ca is Gianeddas chi abitaiant in Su Toni e crocaiant in sa lutta de
'Ucca 'e Tro' in i' nottes de lugore essiant a giru a tagios e ballaiant e
cantaiant. Ugiant is pilos longos finas a pes e canno si pettenant da' is pilos
calaiant soddos de oro. Unu pitzocu, ighiau male dae sa mamma, aiat pentzau de
nne furare una e de dd'attaccare in d-unu funnagu in Toneri po pedire a is
atteras 'inare po dda lassare iscappa. E deasi aiat fattu...
.......Invetzes
su contu de su Maschinganna naiat ca una notte cosa de pastores tonaresos, a
pustis chi nn'aiant accorrau crabas e brebes, fiant orrostinno petza in su
camminu, in d-unu fogu mannu chi pariat su foghillone de Sant'Antoni e Santu Trebestianu.
Tott'in d-una nn'at arribau batero omines acuguddaos e ddos ant fattos tzetzere
a pappare ma a cantu dd'anta bidu bene is pes si nne funt'agattaos ca...
S'urtimu
contu est unu contu desulesu e a su chi nant i' desulesos est unu fattu capitau
aberu. Est s'istoria de unu pitzocheddu de degh'annos chi canno aiant mortu su
babu si fut depiu accordare po faet su pastoreddu in sue Girgini.
Sa
notte de su 'Esperu de Pasca Manna aiat pentzau de ddi pedire a su mere de ddu
faet annare a bidda sa notte ca fut prus de tres meses chena torrare a domo sua
e chena biere sa mama e i' fradigeddos.
E
s'incras a mignanu gi fut torra in cuile.
Ma
su mere.....
CONTOS ANTIGOS
Is gianeddas de Su Toni.
Una
orta, dae ora meda, dae is orroccas de Su Toni, orroccas artas da inue si biet
tottu sa badde de s'Isca, s'intenniant sonos e 'oges melodiosas, chi nemos at
intenniu prusu. Pariant cantos, comente chi calecunu s'esset tzetziu,
incarannosi a b-ardiare sa idda de Tonara e d'esset cantau cuddas cantzones
armoniosas.
Pariat
una litania antiga, de cussas litanias chi non s'intennent prus, poite si vunti
perdias in in sa memoria passada de su tempus....
Su
contu narat ca cussas boges chi pariant de pigioneddos chi cantant in
beranu fiant is boges de is gianeddas,
chi in'istade crocaiant in foras, in Su Pranu e in s'erru dromiant in sa lutta
de 'Ucca e Trò, a sutta de calencunu concale, o in sa domo de Martì fraigada in
s'orrocca tosta de quarzo, po s'acconcolare dae su frittu e dae su entu. Medas
narant ca ddos ant bidas currenno e ballannosi in notte de luna, in certas
nottes de lugore, cun is pilos in colore de oro longos fintzas a is pese.
Medas
nant ca is Gianas vunti mesu majargias e a segunnu sa die vunti malas o bonas:
e vunti piticas comente pipias ma assimigiant in su tottu a femminas.
Issas
cantanno, a su chi nat sa gente, milindrant is pastores cun cussos cantos chi a
bortas pariant alligros e armonios e ateras bortas tristos che i su prantu de
gente addolentia.
Is
crabas e i' brebes s'ammacchiant canno intendent cussos ahis e cussos ohis
tristos comente chi esseret cumprenniu ite siant, ma po narrere sa veridade
fortzis fut ebbia su sonu de su entu chi surbiaiat in pitzu de cussas orroccas
istrampadas a ddos faet a timere e a tremere.
Su
contu narat ca is Gianas costumaiant a si tzetzerent in cussas cadiras de
orroccas chi parent tronas de cresia a si pettenarent cussos pilos de oro.....
e comente si pettenaiant un'orroa de soddos de oro ne ddis calaiat dae is pilos cara a sa bidda e nne
ingolliat is domos in errios de
erricchesa.
Is
pastores e-i sa gente de Tonara paraiant is origas in i' nottes de lugore po
ddos intennnere cantanno, e in s'istade dae is biginaos de Toneri, Taliseri e
Arasulè, is pitzocos ddos mutianta narannoddis : "Inue seis gianas nostas de oro?".
Issas
pariat ca arresponniant a-i cussas mutidas, poite ddis cheliant bene a sa gente
de cussa idda allirga e traballante; de cussa 'idda bella che una perda
valorosa cun is crobettas imaradas una in pitzu e s'unu s'attera, cun is domos
in mesu de su boscu cracu...
Ma
una die, anztis una notte, de cuddas nottes mal'assortadas chi non nne ddu at
mancu arregodu, unu pastoreddu, ighiau dae sa mamma, chi fut mala e brussa, e
dae is sorres iscabessadas chi cheliant a s'erricchire collunanno cuddas Gianas
sempere de bonu coro, aiat decidiu de
nne furare una, sa prus pitia de tottus, po pedire dinare a is atteras po
dd'iscappare, ca si pentzaiat, e tottus ddu pentzaiant, chi is gianas teniant in is forreddos inue biviant
ischisorgios de 'inare mannos comente su monte de Ghenna e'Frores...
Su
pastore po cumentzare sa mala intragna, si fut appiccau in cussas orroccas
nieddas comente sa notte prus longa de s'ierru malu, po cricare de arribare in
pitzu, de conchinare sa giana, de nne dda furare, de dda serrare in d-unu
funnagu in d-una domo betza de Toneri e pedire a is ateras sorres po dda
lassare iscappa tottu is ischisosrgios chi teniant carragiaos in sa terra de
Martì e in Su Toni.......
A
su lugore de sa luna su pastore nne fut arrennessiu a agattare su camminu in
mesu de is orroccas po nn'arribare finas a su cucuru de cussu tremene
maladittu....
Arribau
a pitzu, pariat ca s'immortiginaiat de su chi haiat bidu.
Is
gianas currenno in su logu paris, bellas comente su sole, si pettenaiant cussos
pilos de oro e su 'inare calaiat a orroas in su tremene artu, a isperrumu in
pitzu de is crobettas de Morù. Sa gente sa notte, una notte fritta de astrore
fut tottu ormia, pausannosi dae s'immarrimentu de una die intrea de traballu e
istrapatzos.
Su
pastoreddu aiat pentzau ca chi, lestru lestru, cun d'unu saccu aiat cumentzau a
ddos sighire a fura fraitzina canno is gianas prus mannas s'esserent fidadas
unu momentu ebbia issu nne aiat potziu furare sa prus pitia, chi fiat finas sa
prus bella de cussas fadas, bonas comente su mele...
E
deasi at fattu!
S'at
bettau su saccu lebiu a pala, cun a intro sa Gianedda prus pitia, sa prus bella
de totus... e lestru nn'est moviu cara a is domos de Toneri, cuntentu de nne
s'essere arrennessiu a nne dda furare e pentzanno ca dae sa die issu podiat
finas non traballare prus, poite cun totu cussu 'inare de su riscattu de is
gianas aiat a faet a su prus erriccu de Tonara e de tottu is biddas de furriu.
Is
Gianas derettu si nne fiant agattadas de su chi fu'sutzediu, ma istentatis su
pastore fut giai arribau a sa presone inue aiat decisu de cugnare a intro sa
giana...
Is
atteras gianas, disisperadas, aiant cumentzau a dda muttire... e a dda mutire
chenza intennere peruna resposta... Como fiant issas chi tzerriaiant: "Inue ses giana de oro, inue ses gianedda mia?"
Ma sa gianedda non ddos podiat arresponnere poite in cussa 'omo etza, cussos
muros grussos non faiant passare né sa 'oge né perunu ateru sonu dae foras...
Is
gianas tanno aiant giai pentzau de si vengare de sa idda chi ddos aiat traigìas...
"Maleittu siat custu logu po sempere...
tottus is pipios pitios chi morgianta derettu de famene e de patimentos... e
chi custa 'idda non connoscat prusu die 'ona..."
Comente
issas fianta nanno cussos foeddos, tottus cussos frastimos cumentzaiant a nne
calare aberu.
Is
pipios morianta de callentura e gremes e un' ierru longu degh'annos nn'haiat siccau
tottu su logu. Sa gente aiat ispatzau is
prevvistas e fut patinno su famene. Finas is cantaros si fiant siccaos in tottu is
funtanas.
Pobera
giana serrada in palas de una trappa de cussa 'omo fritta in cussu funnagu
conculu, chentza prus podere currere in is nottes de lugura né biere su sole e
sa luna; cussa luna deasi bella chi ddi faiat lugere is pilos logos e a colore
'e oro...
E
su 'entu, su 'entu chi surbiaiat in cussas orroccas nieddas, pariat issu puru
inchietu... Pariat ca ugiat i' bruttos... Fortzis fut sa 'oge de is gianas chi
pragnenno mutiant sa gianedda furada... E pragniant... e pragniant... e su 'entu
fut sempere prus forte, semper prus forte fintzas a nne iscrobecare is domos,
e- i su nie semper prus artu, e-i su famene semper prus mannu...
Sa
'idda nne fut orrutta in miseria e pobertade, una miseria deasi non si fut mai
connota in sa 'idda de Tonara. A pustis de binnigh'annos, su pastore pentiu,
una orta chi sa mama si fut morta aiat detzidiu de nne liberare sa giana
incadenada...
Sa
Giana, mischinedda, si nne fiat giai iscretia... de cussa libertade chi fut
semper ibettanno... e comente s'est agattada libera, cun tottu sa fortza chi
ddi fut trobada at cumentzau a 'olare e
erettu ne fut isparia comente una nue
leada dae su 'entu, inghelada in s'iscuriu mutzigu de sa notte...
Ma
tanno is frastimos aiant cumentzau a tzessare... E erettu sa 'idda haiat
cumentzau a s'allirgare.
Ma
dae cussa die mal'assortada mai prus nemos aiat torrau a biere is gianas;
cussas gianas de bonu coro chi ballaiant in is nottes de lugore; iscaddadas no
nn'aiat torrau mancuna e nemos si ddos aiat bidas prus in su 'isu.
Oe
s'intennet su 'entu ebbia in cussas orroccas frittas e ammantadas de nie. Paret
de ddos intenner ancora, ma fortzis est un'arregodu ebbia de sa memoria
traitora chi sighit nos si colunnare e
conchinare.
Is
gianas no ant a torrare mai... chi non in s'arregodu de is betzos de Tonara...
Issos
non nanta ca custu est unu contu, ma nanta ca estu unu fattu capitau aberu; una
orta da ora in bidda, canno is Gianas essiant in is nottes de lugore e su cantu
issoro nn'eniat cun-i su 'entu chi muilaiat in is orrocchiles de Su Toni.
Ebbia
su 'entu, s'intennet oe, in cussas orroccas frittas, ammantadas de nie...
CONTOS ANTIGOS
Sa musca matzedda.
Sa
gente manna de Tonara narant custu contu dae dae su babbu a su figgiu, dae prus
de chimechentos annos. Nanta ca una 'orta un omine erriccu de Tonara, su prus
erriccu de tottu sa idda, fut deasi erriccu chi no ischiat prusu inue nne
ponnere su dinare. Teniat in domo ischisorgios de nne prennere duos aposentos;
duos aposentos intreos.... e no ischiat prus comente faere po ammantare tottu
cussa gratzia poite no ischiat prusu inue dda ponnere. E non nn'arrennessiat de
dromire prusu, poite timiat chi cale si
siat male intragnau nne dd'esset intrau a domo a intro 'e notte e nne
dd'esset furau tottu cussu bene chi haiat ammuntonau in tottu cussos annos, unu pagu po abilesa sua e in bona parte po
mores ca fut fortunosu e deus dd'haiat aggiudau in tottus is affarios chi haiat
fattu, giranno su munnu comente haiat fattu fintzas a tanno.
Ma
como, essenno torrau a domo e no essenno prus in fortzas po sighire a -annare
dae una banna a s'attera de su munnu, haiat detzidiu de si nne ibettare in sa
'idda inue fiat naschiu a si godire tottu su bene, bivenno che signoricu.
Ma
cun custu pentzamentu de calecunu chi esset potziu intrare a domo sua a nne ddi
furare tottu su bene fiat immalaidannosi; no nn' arrennessiat prus a pappare, a
dromire, a lassare sa 'omo sola, nemancu po essire a s'ortu a costau de
s'istradone...
Nemos
dd'haiat bidu prus, nemancu a sa funtana a si prennere una brocca de abba
frisca...
Una
notte de ierru chi s'araggia segaiat sa fatze, cuss'omine, chi tottus mutiant a
paralume "Tiu Brassolu", ca fut
sempere dromiu o a caschidos de sonnu po
s'immarrimmentu de tottu ; in su 'isu calecunu ddi naiat ca po mantennere in
seguru tottu cuss'erricchesa issu depiat fraigare batteros orgios mannos
comente una ghenna, e depiat ponnere tottu s'ischisorgiu chi possidiat a intro
de custos battero orgios e ddos depiat carraggiare finas a su crobecu in d-unu
logu inue nemos ddos esset agattaos, in d'unu logu de Tonara chi ddi naraianta
"Tracullau"...
E
deasi Tiu Brassolu s'incras a
mignanu haiat detzidiu de faere.... Innanti de abreschere si fut' postu giai a
fraigare battero orgios mannos comente battero ghennas po nne ponnere tottu
s'erricchesa sua. Finia cussa fiana nne est istuppau erettu cun su carrettone
po nne leare is orgios fintzas a Tracullau..
Arribau
inie, e connottu su logu chi s'haiat bidu in su 'isu, Tiu Brassolu hait
cumentzau a lestru a ddos carraggiare....
Dd'haiat
fattu gianno attentzione ca una orta chi nn'haiat carraggiau is orgios, podiat
capitare de non si nne arregordare prusu
inue ddos haiat postos... E invetzes a
cantu hat accabbau non s'arremoraiat prus inue fiant is orgios.
"Comente hapo a faere como, ca non
m'arregordo prus inue funti is orgios cun su 'inare e is ischisorgios meos?!...
Gi dd'hapo fatta sa faina custu mignanu!" Torraiat a narrere disisperau po su chi ddi fut
capitau.
"Non
ddos hapo o a agattare prus...mal'hapat s'ora chi hapo giau conca a-i cussu
'isu! Custu est calecunu chi m'hat fattu unu fattorgiu... Cusu est unu frastimu
chi m'hant'ettau....Tanno deo, a innantis de Deus hapo a frastimare custa
sienda po sempere; e su primu chi po casu o po sorte mala dd'esset agattau...
si nn'hat depere iscutulare dae u frastimu meu. E chi ddi calat custu frastimu
a chie si oggiat chi siat chi
nn'arrenneset a aperrere calecunu de custos orgios imentigaos, s'ischisorgiu si
camiet a s'istante in d-una ischissura de muscas matzeddas chi d'hant'a pugnere
e otziere...
Hat
passau prus de treghentos annos dae
canno Tiu Brassolu e'est mortu po su dispraggere de s'haere imentigau su logu
inue haiat carraggiau tottu cussu 'inare
in is terras de Tracullau. Calecunu , marranno cussas terras malefadas
inue cun suore de su coro bettaiant su trigu, cun d-unu cropu de marrone
haiat segau unu de is orgios prenu de
monedas de oro. Derettu su frastimu de is muscas matzeddas est calau... e
cussas muscas maladiittas nn'haiant impestau tottu su logu, bettannosi a chie
attobiaianta olanno comenmte chi fessent ammacchiadas: animales e omines... In
sa 'idda de Tonara paret can ne fut calada una digratzia manna sa gente dae
tanno depiat connoschere po chimant'annos donnia male, miseria e pobertade...
Dae
sa die nemos s'est fidau prus a cricare s'ischisorgiu maleittu de Tracullau, po
sa timentzia de nne poder ischidare cuss'ischissura de muscas matzeddas...
Issas
parianta postas a s'appompiu po mirare cussu ischisorgiu chi su mere non
s'haiat potziu godire. Ma aberu chi ddu hat una giustitzia de Deus, comente non
si nn'hat potziu godire su mere, gasi non si nn'hat a podere godire nemos, po
cantu su munnu hat a 'urare...
Oe
prus nemos cricat s'ischisorgiu de Tracullau, s'ischisorgiu de Tiu Brassolu... ma tottus is taggios de
erbes chi tenent a passare in cussos trettos paret chi s'ammacchiente de sa
timentzia, poite isa bestia innanti de s'omine si inne agattat Ttiu Brassolu de s'essere potziu godire
cuss'erricchesa... Inie como s'intennet su morighignu de s'abba ebbia,
s'intennet, s'.abba de s'erriu chi ne calat in cuss'orroa.
Ma
non nne seus seguros chi cussu morighignu non siant is muscas matzeddas a giru,
prontas a difennere cussu ischisorgiu imentigau... Tottu podet essere, a su chi
nant is betzos de Tonara, medas nottes de s'ierru setzios a furriu in su fogile.
CONTOS ANTIGOS
Su maschinganna.
Una
'orta, da' ora da' ora, is pastores de Tonara fianta in sa pratza de Toneri
orrostinno sa petza, in d-unu fogu mannu chi pariat su fogu chi s'alluet po sa
die de Sant'Antoni e'su fogu e in Tonara finas po festare a Santu Trebestianu,
in su mese de ghennargiu.
Fut
giai iscuriganno a dae funnu de sa'adde non beniat perunu sonu. Is pastores nn'haiant appena accorrau is crabas e is
brebes in su cuile. Fut una die de ierru, de cussas
dies frittas de astrore e chiligia, de cussas nottes chi toccat a ibettare accanta de su fogu chi no unu s'atteterat e
si marcoriat su samene de su frittu...
A
su ettu istetantis chi issos fianta cumentzanno a coginare sa petza, in cussu
fogu bivu e caente comente unu sole, cun ispidos longos comente matzuccs de
iscova, haiant incumentzau a intenner'oges chi no haiant intenniu mai
apremaria; boges de lamentu, tzunchios e
tzerrios chi parianta calannonne is aeras...
Dae
pitzu de is montes, addeni, a s'attera parte de sa badde, paris cun su 'entu
cussas boges arribbaianta fintzas a
issos, comente chi calecunu esset pragnenno o aggittorianno.
"A calo!, a calo!", s'intenniat dae
s'attera parte de su monte... "A calo! A
calo!...". comente chi calecunu s'esset creffiu accostiare a-i cussu fogu
deasi allirgu po si caentare e po pappare unu cherriolu de cussa petza...
"Acco, pitzinne', "Acco'" pitzinne'"
s'intenniat ancora e atteros foeddos istramancosos chi is pastores no
nn'arrennesiant a cumprennere...
Cussos
pastores haiant connotu su bisognu, haiant passau frittu e connotu su famene de
sa gherra ma po fortuna issoro non ddi si mancaiat mai s'ite pappare... e issos
gi dd'ischianta ite cheliat narrer a
ibettare comente eremitanos in cussos montes in s'ierru in dies de frittu e de
marcoriu o in s'istade canno sa caluraparet can ne siccat finas is perdas,
chena uggere ite pappare in sa sa bertula...
"E cala! E cala!"
arresponnianta a-i cussas boges pedidoras, is pastores, pentzanno chi cussos
omines a tzerrios de lamentu podiant'essere istragnos arribbaos dae addeni, chi
si fianta perdios in mesu de su boscu e chi cheliant a si pausare un'iscuta e a
si pappare unu bicculu de petza po si si prennere s'iscargiu..
Is
pastores tonaresos comente tottus is pastores de sa Barbagia fiant abituaos a
dividire su bene issoro fintzas cun is istragnos e a cumidare cale si siat
pressone ddis pediat a ddos aggiudare e a ddos arritzire.
Tanno,
a-i cussa resposta deasi gentile de ospitalidade, cussas umbras, battero umbras
nieddas hant avantzau cara a issos po si caentare unu a furriu de su fogu,
cussu fogu beneittu.....
Battero
fianta cussos omines, tres mannos e unu pitiu, ammantaos dae su cucuddu fintzas
a pese cun cuddos manteddos nieddos comente su pige, e in s'ora de faere sa
ruge, ddos hanta mutios issos, in sa presse de cussu apprettu... e nne fianta
giai arribaos.
Accanta
de su fogu cussas umbras non chistionaianta, e non arresponnianta a is
pregontas de is pastores, e issos appessamentaos de non s'esserente cumprennios
a pare cun cussos furisteros, haianta detzisu de ddos cumidare su matessi, a-i
cussa gena pobera, po pappare sa pagu cosa chi uggiant, cosa pobera ma
saboria...
Cuddos
omines faianta ebbia ca emo cun sa conca, ma ne s'ispoggiaianta po si
caentarente, e nemmancu foeddaianta... Faianta ca emo cun sa conca poite
cheliant a pappare ma non tenianta peruna gana de chistionare e nemancu de si
nne tirare cussos cuguddos dae conca po ammostare sa cara issoro...
"Hant a esseret assuconosos"...
pentzaiant is pastores sighinno a orrostire cussa petza saboria cun cussos
ispidos longos comente matzucos de iscova...
"Giaieddis a pappare e a buffare
ca hant a essere sidios, mischinos!", naraiat unu de is pastores prus
betzos, 'ardianno su fogu e sighinno a ortare cussos ispidos prenos de sa
gratzia de Deus.
Ma
su pastore prus mannu, ardianno su prus pitiu de cussos omines chi non
chistionaiant a perunu versu, si nn'est agattau
ca... uggiat is pes de pudda...
"Pes de pudda... pes de pudda.. Est unu
maschinganna! Est unu maschinganna... Funti is dimonios, est su tiaulu... eniu po nos si collunare!"
Chentza
nemancu ddu-e pentzare duas bortas nn'hat colliu s'ispidu prus longu e caente
comente sa brasa su fogu si ddis hat passau in cussas caras maleittas...
"Baiosinne dae innoge dimonios chi non seis
atteros!!" aboginaiat su pastore, frigannoddi s'ispidu caente in sa fatze,
in is costas e in is palas... "Su chi
hapo 'idu oe chi non torre a biere mai!, Mai!, maleittu su momentu chi bos haus
mutiu a bennere a innoge a accostiare a su fogu beneittudae Deus!
E
istepetantis chi fut nanno cussos foeddos si faiat finas sa ruge...
Is
dimonios timenno cussos pastores inchietos si nne fianta giai annaos,
movennonne erettu a mesu de su boscu, inghelannonne comente umbras malas,
isparinnonn comente nues a parte de mignanu daghi incarat su sole...
Dae
sa die nemos ddos hat torraos a biere.. .E
bosatteros... chi intenneis oges
chi bos si mutinti, o calecunu chi bos
si pedit a pappare o a buffare... e non
chelet chistionare cun boso e non si chelet immantare, chi portat 'estiu unu manteddu
longu finas a pes..... sa primu cosa 'ardiaeddi is pese; podet essere a pes de
pudda... Podet essere su Maschinganna....
Podet
essere su Maschinganna!
—————